Dr. Rajendra Nanavare

Published On: September 25, 2026

🫁 जागतिक फुफ्फुस दिन २०२६ हिवाळा, वायुप्रदूषण आणि ॲलर्जी : श्वसनविकारांसाठी धोकादायक त्रिसूत्री मुंबई, २५ सप्टेंबर २०२६ : दरवर्षी २५ सप्टेंबर रोजी जागतिक फुफ्फुस दिन (World Lung Day) साजरा केला जातो. यावर्षीची संकल्पना “A Lifetime of Lung Health” — “आयुष्यभर निरोगी फुफ्फुसे” अशी आहे. फुफ्फुसांचे आरोग्य बालपणापासून वृद्धापकाळापर्यंत जपणे, तंबाखूपासून दूर राहणे, स्वच्छ हवा आणि श्वसनविकारांचे लवकर निदान याबाबत जनजागृती करणे हा या दिवसाचा महत्त्वाचा उद्देश आहे. अलीकडे प्रकाशित झालेल्या भारतातील बहुकेंद्रीय SWORD अभ्यासात २४५ केंद्रांतील २,८८६ रुग्णांचा अभ्यास करण्यात आला. या अभ्यासात नोंदवलेल्या श्वसनविकारांमुळे झालेल्या मृत्यूंपैकी सुमारे ३२.७ टक्के, म्हणजे जवळपास एक-तृतीयांश मृत्यू हिवाळ्यात झाले, तर उन्हाळ्यात हे प्रमाण १८ टक्के होते. COPD हे रुग्णालयात दाखल होण्याचे आणि मृत्यूचे प्रमुख कारण आढळले. हिवाळ्यात श्वसनविकार का वाढतात? हिवाळ्यात थंड व कोरडी हवा, PM2.5 व इतर वायुप्रदूषक, धूळ, धूर, परागकण, घरातील धुळीतील माइट्स, बुरशी तसेच व्हायरल श्वसन संक्रमण हे घटक एकत्रितपणे श्वसनमार्गाला त्रास देऊ शकतात. त्यामुळे दमा, COPD, ब्रॉन्कायटिस, ब्रॉन्किएक्टेसिस, इंटरस्टिशियल लंग डिसीज तसेच पूर्वी क्षयरोग झाल्यानंतर उरलेले फुफ्फुसाचे विकार असलेल्या रुग्णांमध्ये आजार बळावण्याची शक्यता वाढते. वायुप्रदूषणातील अतिसूक्ष्म PM2.5 कण फुफ्फुसांच्या खोल भागापर्यंत पोहोचू शकतात. जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार बाह्य व घरातील वायुप्रदूषणाचा COPD, श्वसन संक्रमण आणि फुफ्फुसाच्या कर्करोगासह विविध आजारांशी संबंध आहे. ॲलर्जी किंवा दमा असलेल्या व्यक्तींमध्ये घरातील धूळ, डस्ट माइट्स, बुरशी, परागकण, प्राण्यांचे केस किंवा कोंडा, सिगारेटचा धूर, अगरबत्ती किंवा इतर धूर, तीव्र सुगंध आणि प्रदूषित हवा यामुळे खोकला, शिंका, घरघर, छातीत घट्टपणा आणि श्वास लागणे वाढू शकते. हवामानातील बदल आणि व्हायरल इन्फेक्शनदेखील दम्याची लक्षणे वाढवू शकतात. फुफ्फुसांचे संरक्षण कसे करावे? हिवाळ्यात विशेषतः लहान मुले, ज्येष्ठ नागरिक आणि दमा, COPD किंवा इतर जुनाट फुफ्फुसविकार असलेल्या व्यक्तींनी अधिक काळजी घ्यावी. डॉक्टरांनी दिलेली इनहेलर्स व औषधे नियमित घ्यावीत. धूम्रपान व सेकंड-हँड स्मोक पूर्णपणे टाळावा. हवेची गुणवत्ता खराब असताना अनावश्यक बाहेर जाणे व मैदानी व्यायाम कमी करावा आणि आवश्यकतेनुसार योग्य N95 मास्क वापरावा. घरात धूळ, ओलावा व बुरशी वाढू देऊ नये. वैद्यकीय सल्ल्यानुसार इन्फ्लुएन्झा व न्यूमोकोकल लसीकरणाचा विचार करावा. सतत खोकला, वाढती धाप, घरघर, छातीत दुखणे, ताप, ऑक्सिजनची पातळी कमी होणे किंवा ओठ निळसर पडणे याकडे केवळ “हिवाळ्यातील ॲलर्जी” म्हणून दुर्लक्ष करू नये. वेळीच वैद्यकीय तपासणी व उपचार केल्यास गंभीर गुंतागुंत आणि रुग्णालयात दाखल होण्याचा धोका कमी करता येऊ शकतो. > “प्रत्येक श्वास महत्त्वाचा आहे. थंड हवा, प्रदूषण, संसर्ग आणि ॲलर्जी हे एकत्र आले तर संवेदनशील फुफ्फुसांसाठी धोका वाढू शकतो. स्वच्छ हवा, तंबाखूमुक्त जीवन, प्रतिबंध आणि लवकर उपचार हीच निरोगी फुफ्फुसांची गुरुकिल्ली आहे.” — डॉ. राजेंद्र तातू ननावरे छातीरोग व श्वसनरोग तज्ज्ञ (Chest Physician & Pulmonologist) माजी वैद्यकीय अधीक्षक, क्षयरोग रुग्णालय समूह, शिवडी, मुंबई FIP (Pulmonology) | FAMS (TB) PhD Scholar – Tuberculosis जागतिक फुफ्फुस दिनाचा संदेश “निरोगी फुफ्फुसे — निरोगी आयुष्याची पायाभरणी.” आजच आपल्या फुफ्फुसांचे रक्षण करा; प्रत्येक श्वास निरोगी बनवा.

Latest Articles

५ फेब्रुवारी २०१५ — क्षयरोग रुग्णालय समूह, शिवडी येथे वैद्यकीय अधीक्षक म्हणून कार्यरत असतानाचा हा क्षण

A Proud Academic Milestone

ILD Day Special – CME at ACME Hospitals