जागतिक लसीकरण दिन विशेष – १० नोव्हेंबर २०२६
बालकांप्रमाणेच ज्येष्ठ नागरिकांचे लसीकरणही महत्त्वाचे; वाढते वायुप्रदूषण आणि श्वसनविकारांमुळे आरोग्याला दुहेरी धोका!
इन्फ्लुएन्झा, न्यूमोनिया आणि नागीण प्रतिबंधक लसीकरणाकडे दुर्लक्ष; क्षयरोगमुक्त रुग्णांनीही फुफ्फुसांच्या आरोग्याची विशेष काळजी घ्यावी – डॉ. राजेंद्र टी. नानावरे
मुंबई, दि. १० नोव्हेंबर २०२६ :
जागतिक लसीकरण दिनानिमित्त ज्येष्ठ नागरिकांचे आरोग्य, प्रौढांचे लसीकरण आणि वाढते पर्यावरणीय प्रदूषण याकडे गांभीर्याने पाहण्याची गरज निर्माण झाली आहे. भारतात बालकांच्या लसीकरणावर विशेष भर दिला जातो; मात्र ज्येष्ठ नागरिक, दीर्घकालीन आजार असलेले रुग्ण आणि फुफ्फुसांच्या विकारांनी ग्रस्त व्यक्तींच्या लसीकरणाकडे अद्याप पुरेसे लक्ष दिले जात नाही, अशी चिंता मुंबईतील ज्येष्ठ फुफ्फुसविकार व छातीरोगतज्ज्ञ डॉ. राजेंद्र टी. नानावरे यांनी व्यक्त केली.
ज्येष्ठ नागरिकांचे लसीकरण चिंताजनकरीत्या कमी
विविध अभ्यासांमधून ज्येष्ठ नागरिकांमध्ये इन्फ्लुएन्झा, न्यूमोकोकल न्यूमोनिया आणि नागीण (शिंगल्स) प्रतिबंधक लसीकरणाचे प्रमाण कमी असल्याचे दिसून येते. लसीकरणाबाबत अपुरी माहिती, लसींचा खर्च, उपलब्धतेचा अभाव आणि प्रतिबंधात्मक आरोग्याकडे दुर्लक्ष ही त्यामागील प्रमुख कारणे आहेत.
डॉ. नानावरे यांच्या मते, “लसीकरण ही केवळ बालकांची गरज नसून जन्मापासून वृद्धापकाळापर्यंत चालणारी आरोग्यसंरक्षणाची प्रक्रिया आहे.”
श्वसनविकार असलेल्या रुग्णांना संसर्गाचा अधिक धोका
दमा (Asthma), सीओपीडी (COPD), ब्रॉन्किएक्टेसिस, इंटरस्टिशियल लंग डिसीज (ILD), मधुमेह, हृदयविकार, मूत्रपिंडाचे आजार तसेच क्षयरोगानंतर फुफ्फुसांचे कायमस्वरूपी नुकसान झालेल्या रुग्णांमध्ये श्वसनसंस्थेचे संसर्ग गंभीर स्वरूप धारण करू शकतात.
इन्फ्लुएन्झा किंवा न्यूमोनियामुळे अशा रुग्णांना तीव्र श्वसनविकार, रक्तातील ऑक्सिजनची कमतरता, रुग्णालयात दाखल होण्याची गरज आणि काही प्रसंगी कृत्रिम श्वसनयंत्राची आवश्यकता निर्माण होऊ शकते.
त्यामुळे वैद्यकीय सल्ल्यानुसार इन्फ्लुएन्झा, न्यूमोकोकल, कोविड-१९ तसेच पात्र व्यक्तींमध्ये आरएसव्ही (RSV) आणि नागीण प्रतिबंधक लसीकरणाचा विचार करणे आवश्यक असल्याचे डॉ. नानावरे यांनी सांगितले.
क्षयरोग आणि लसीकरण
क्षयरोग प्रतिबंधासाठी बालकांना दिली जाणारी बीसीजी (BCG) लस विशेषतः लहान मुलांमधील गंभीर क्षयरोगापासून संरक्षण करण्यास उपयुक्त ठरते. मात्र प्रौढांमधील फुफ्फुसाच्या क्षयरोगाविरुद्ध तिचे संरक्षण मर्यादित आहे.
क्षयरोगातून बरे झाल्यानंतरही अनेक रुग्णांमध्ये फुफ्फुसांवर व्रण, फायब्रोसिस, ब्रॉन्किएक्टेसिस किंवा श्वसनक्षमतेत घट राहू शकते. अशा रुग्णांनी नियमित तपासणी, आवश्यक लसीकरण आणि संसर्ग प्रतिबंधक उपायांकडे विशेष लक्ष द्यावे.
दिवाळीतील प्रदूषणामुळे फुफ्फुसांवर अतिरिक्त ताण
दिवाळीच्या काळात फटाक्यांचा धूर, वाहनांचे उत्सर्जन, बांधकामातील धूळ आणि हवामानातील बदल यांमुळे हवेतील सूक्ष्म धूलिकणांचे प्रमाण वाढू शकते.
PM2.5 आणि PM10 सारखे प्रदूषक श्वसनमार्गात प्रवेश करून दाह, खोकला, घरघर, छातीत जडपणा आणि श्वास घेण्यास त्रास निर्माण करू शकतात.
विशेषतः ज्येष्ठ नागरिक, लहान मुले, गर्भवती महिला आणि आधीपासून फुफ्फुसांचे आजार असलेल्या रुग्णांनी प्रदूषणाच्या काळात अधिक काळजी घेणे आवश्यक आहे.
“एका बाजूला संसर्गजन्य श्वसनविकार आणि दुसऱ्या बाजूला वाढते वायुप्रदूषण, अशा दुहेरी संकटाचा सामना आज फुफ्फुसांच्या रुग्णांना करावा लागत आहे. लसीकरण संसर्गापासून संरक्षण देते; मात्र प्रदूषणापासून बचावासाठी स्वच्छ हवा आणि पर्यावरणपूरक जीवनशैली तितकीच आवश्यक आहे,” असे डॉ. नानावरे यांनी स्पष्ट केले.
नागरिकांसाठी महत्त्वाच्या सूचना
– ज्येष्ठ नागरिकांनी डॉक्टरांच्या सल्ल्याने आवश्यक लसीकरण करून घ्यावे.
– दमा, सीओपीडी आणि इतर फुफ्फुसविकार असलेल्या रुग्णांनी नियमित औषधोपचार सुरू ठेवावेत.
– प्रदूषणाच्या दिवसांत अनावश्यक बाहेरील वावर आणि शारीरिक श्रम टाळावेत.
– धूम्रपान, फटाक्यांचा धूर आणि इतर प्रदूषकांपासून दूर राहावे.
– ताप, सतत खोकला, वाढता दम किंवा रक्तातील ऑक्सिजन कमी झाल्यास त्वरित वैद्यकीय सल्ला घ्यावा.
– लसीकरणाबाबत जनजागृती करण्यासाठी वैद्यकीय संस्था आणि सामाजिक संघटनांनी पुढाकार घ्यावा.
प्रगतीची खरी ओळख म्हणजे निरोगी समाज
आज आपण उंच इमारती, महामार्ग, औद्योगिकीकरण आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाला विकासाचे प्रतीक मानतो. परंतु नागरिकांना शुद्ध हवा, सुरक्षित पर्यावरण आणि प्रतिबंधात्मक आरोग्यसेवा उपलब्ध नसेल, तर अशा विकासाचा पुनर्विचार करणे आवश्यक आहे.
“रोग झाल्यानंतर महागडे उपचार करण्यापेक्षा रोग होऊच नये यासाठी केलेली गुंतवणूक अधिक महत्त्वाची आहे. बालकांपासून ज्येष्ठ नागरिकांपर्यंत प्रत्येकाला योग्य लसीकरण आणि शुद्ध हवा मिळणे हा निरोगी समाजाचा पाया आहे,” असे डॉ. नानावरे यांनी नमूद केले.
जागतिक लसीकरण दिनाचा संदेश
“लसीकरण करा, संसर्ग टाळा, प्रदूषण कमी करा आणि फुफ्फुसांचे संरक्षण करा. कारण निरोगी फुफ्फुसे हीच निरोगी जीवनाची खरी श्वासरेषा आहे!”
—
डॉ. राजेंद्र टी. नानावरे
ज्येष्ठ फुफ्फुसविकार व छातीरोगतज्ज्ञ
माजी वैद्यकीय अधीक्षक, समूह क्षयरोग रुग्णालय, शिवडी, मुंबई
वैद्यकीय शिक्षक, संशोधक व लेखक