Dr. Rajendra Nanavare

🫁 Healthy Lungs, Healthy Life, Healthy Environment निरोगी फुफ्फुसे – निरोगी श्वास – निरोगी पर्यावरण – निरोगी भारत | Lung Health Awareness – October 2026 Dr. Rajendra T. Nanavare Senior Pulmonologist, Chest & Tuberculosis Specialist, Mumbai

Published On: October 27, 2026

🫁 Healthy Lungs, Healthy Life, Healthy Environment

निरोगी फुफ्फुसे – निरोगी श्वास – निरोगी पर्यावरण – निरोगी भारत | Lung Health Awareness – October 2026 Dr. Rajendra T. Nanavare

- Senior Pulmonologist, Chest & Tuberculosis Specialist, Mumbai

Former Medical Superintendent, Group of TB Hospitals, Sewri, Mumbai MBBS, TDD, DETRD, FCCP, FIP, ACCP, FAMS (Tuberculosis) Introduction – प्रत्येक श्वास अमूल्य आहे! “Every Breath Matters – प्रत्येक श्वास जीवनासाठी महत्त्वाचा आहे!” मानवी शरीरातील फुफ्फुसे (Lungs) हा जीवनावश्यक अवयव आहे. श्वसनाद्वारे प्राणवायू शरीरात घेणे आणि कार्बन डायऑक्साइड बाहेर टाकणे हे त्यांचे प्रमुख कार्य आहे. आज Tuberculosis, COPD, Bronchial Asthma, Bronchiectasis, Interstitial Lung Disease (ILD), Allergic Rhinitis, Lung Cancer आणि Environmental Lung Diseases यांचे वाढते प्रमाण सार्वजनिक आरोग्यासमोर मोठे आव्हान निर्माण करीत आहे. डॉ. राजेंद्र टी. ननावरे यांच्या मते, “फुफ्फुसांचे आरोग्य हे केवळ आजार नसण्यापुरते मर्यादित नाही. स्वच्छ हवा, योग्य पोषण, व्यसनमुक्त जीवन, लवकर निदान आणि प्रभावी उपचार या सर्वांचा समन्वय म्हणजे खरे Lung Health.” 1. Global Lung Health – जागतिक परिस्थिती जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO) उपलब्ध आकडेवारीनुसार: – Tuberculosis: २०२४ मध्ये जगभरात सुमारे १.०७ कोटी लोकांना क्षयरोग झाला आणि १२.३ लाख मृत्यू झाले. – COPD: २०२३ मध्ये सुमारे ३४ लाख मृत्यू झाले. COPD हा जगातील मृत्यूंच्या प्रमुख तीन कारणांपैकी एक आहे. – Bronchial Asthma: २०२३ मध्ये सुमारे ३६.३ कोटी लोक दम्याने प्रभावित होते आणि ४.४२ लाख मृत्यू झाले. डॉ. राजेंद्र टी. ननावरे सांगतात की, संसर्गजन्य आणि असंसर्गजन्य श्वसनविकारांबरोबरच वायुप्रदूषणामुळे होणाऱ्या आजारांकडे एकत्रितपणे पाहण्याची गरज आहे. 2. Tuberculosis – क्षयरोगमुक्त भारताचे स्वप्न Tuberculosis हा Mycobacterium tuberculosis या जिवाणूमुळे होणारा संसर्गजन्य रोग आहे. तो मुख्यतः फुफ्फुसांवर परिणाम करतो; मात्र मेंदू, हाडे, मणका, मूत्रपिंड, आतडे, लसिकाग्रंथी आणि इतर अवयवांमध्येही होऊ शकतो. भारतामध्ये २०१५ ते २०२४ दरम्यान अंदाजित TB रुग्णदरात २१ टक्के घट झाल्याचे सरकारी आकडेवारीत नमूद आहे. मुंबईत २०२५ मध्ये ५४,३९० क्षयरुग्णांची नोंद झाली; त्यापैकी ४८,८३५ मुंबईतील रहिवासी होते. डॉ. राजेंद्र टी. ननावरे यांच्या मते, “Early Diagnosis, Drug Susceptibility Testing, Nutritional Support, Treatment Adherence आणि Contact Screening ही TB Elimination ची पाच महत्त्वाची आधारस्तंभ आहेत.” Drug-Resistant Tuberculosis (MDR/RR-TB) च्या उपचारात BPaLM सारख्या कमी कालावधीच्या उपचारपद्धतींमुळे पात्र रुग्णांना फायदा होऊ शकतो. मात्र प्रत्येक रुग्णासाठी तज्ज्ञांनी योग्य उपचार निश्चित करणे आवश्यक आहे. 3. COPD – Chronic Obstructive Pulmonary Disease COPD हा श्वसनमार्गात दीर्घकालीन अडथळा निर्माण करणारा आजार आहे. धूम्रपान, घरगुती धूर, औद्योगिक प्रदूषण आणि व्यवसायजन्य धूळ ही त्याची प्रमुख जोखीमकारके आहेत. मुख्य लक्षणे म्हणजे दीर्घकालीन खोकला, कफ, चालताना धाप लागणे आणि श्वास घेताना घरघर होणे. डॉ. राजेंद्र टी. ननावरे यांच्या मते, COPD चे लवकर निदान करण्यासाठी Spirometry महत्त्वाची आहे. धूम्रपान बंद करणे, योग्य Bronchodilator Inhalers, Pulmonary Rehabilitation आणि आवश्यक लसीकरण यामुळे रुग्णांचे जीवनमान सुधारू शकते. 4. Bronchial Asthma – दमा नियंत्रणात ठेवता येतो Asthma हा श्वसनमार्गातील दीर्घकालीन दाहजन्य आजार आहे. धूळ, परागकण, बुरशी, धूर, हवेतील प्रदूषक, श्वसनसंसर्ग आणि काही व्यवसायजन्य पदार्थ यामुळे दम्याची लक्षणे वाढू शकतात. डॉ. राजेंद्र टी. ननावरे स्पष्ट करतात की, “Asthma is controllable.” योग्य निदान, inhaled corticosteroid असलेली उपचारपद्धती, Inhaler Technique आणि Trigger Avoidance यांच्या मदतीने बहुतांश रुग्ण सक्रिय जीवन जगू शकतात. 5. Bronchiectasis – दीर्घकालीन कफ व वारंवार संसर्ग Bronchiectasis मध्ये श्वसननलिकांचा कायमस्वरूपी विस्तार होतो. पूर्वीचा क्षयरोग, गंभीर फुफ्फुससंसर्ग, रोगप्रतिकारक शक्तीतील दोष आणि इतर कारणांमुळे हा आजार होऊ शकतो. दीर्घकाळ भरपूर कफ येणे, वारंवार छातीचे संसर्ग होणे आणि काही रुग्णांमध्ये रक्तमिश्रित थुंकी ही महत्त्वाची लक्षणे आहेत. डॉ. राजेंद्र टी. ननावरे यांच्या मते, HRCT Thorax, Sputum Examination, Airway Clearance Techniques आणि कारणानुसार उपचार हे व्यवस्थापनाचे प्रमुख घटक आहेत. 6. Allergic Rhinitis – नाकाची ॲलर्जी आणि फुफ्फुसांचे आरोग्य Allergic Rhinitis मध्ये वारंवार शिंका येणे, नाक वाहणे, नाक बंद होणे आणि डोळ्यांना खाज येणे अशी लक्षणे आढळतात. नाक आणि फुफ्फुसांचे श्वसनमार्ग परस्परांशी संबंधित असल्याने अनेक रुग्णांमध्ये Allergic Rhinitis आणि Asthma एकत्र आढळतात. याला United Airway Concept म्हणतात. डॉ. राजेंद्र टी. ननावरे यांच्या मते, नाकाच्या ॲलर्जीवर योग्य उपचार केल्याने रुग्णांचे जीवनमान सुधारते आणि सोबत असलेल्या दम्याचे व्यवस्थापनही सुलभ होऊ शकते. 7. Interstitial Lung Disease (ILD) – फुफ्फुसातील फायब्रोसिस Interstitial Lung Disease हा फुफ्फुसांच्या ऊतींवर परिणाम करणाऱ्या विविध आजारांचा समूह आहे. काही प्रकारांमध्ये फुफ्फुसांमध्ये Fibrosis निर्माण होऊन श्वसनक्षमता कमी होते. Idiopathic Pulmonary Fibrosis (IPF), Connective Tissue Disease-associated ILD, Hypersensitivity Pneumonitis आणि Occupational ILD हे महत्त्वाचे प्रकार आहेत. डॉ. राजेंद्र टी. ननावरे यांच्या मते, सतत वाढणारी धाप, कोरडा खोकला आणि ऑक्सिजन पातळी कमी होणे यांसारख्या लक्षणांकडे दुर्लक्ष करू नये. HRCT, Pulmonary Function Tests आणि आवश्यक रक्ततपासण्यांच्या आधारे लवकर निदान करणे महत्त्वाचे आहे. 8. Lung Cancer – फुफ्फुसांचा कर्करोग Lung Cancer हा गंभीर आजार असून धूम्रपान हे प्रमुख जोखीमकारक आहे. Passive Smoking, Air Pollution, Radon, Asbestos आणि काही व्यवसायजन्य रसायनांचाही धोका असू शकतो. दीर्घकालीन खोकला, रक्तमिश्रित थुंकी, वजन कमी होणे, छातीत दुखणे आणि वाढती धाप ही संभाव्य लक्षणे आहेत. डॉ. राजेंद्र टी. ननावरे यांच्या मते, “Early Detection Saves Lives.” उच्च जोखमीच्या पात्र व्यक्तींमध्ये Low-Dose CT Screening उपयुक्त ठरू शकते. निदानानंतर Histopathology, Molecular Testing आणि Cancer Staging यांच्या आधारे उपचार निश्चित केले जातात. 9. Environmental & Occupational Lung Diseases – पर्यावरण आणि श्वसनाचे आजार Air Pollution हा आधुनिक काळातील मोठा सार्वजनिक आरोग्यविषयक प्रश्न आहे. PM2.5, PM10, Nitrogen Dioxide, Ozone, औद्योगिक धूर, बांधकामांतील धूळ आणि घरातील जैवइंधनाचा धूर यामुळे श्वसनसंस्थेवर विपरीत परिणाम होऊ शकतो. व्यवसायाशी संबंधित महत्त्वाचे आजार म्हणजे Silicosis, Asbestosis, Coal Workers’ Pneumoconiosis, Occupational Asthma आणि काही प्रकारचे Hypersensitivity Pneumonitis. डॉ. राजेंद्र टी. ननावरे यांच्या मते, “Clean Air is Preventive Medicine.” पर्यावरण संरक्षण, औद्योगिक सुरक्षा, धूळ नियंत्रण, योग्य Respiratory Protection आणि नियमित Occupational Health Surveillance यांना प्राधान्य दिले पाहिजे. 10. Post-Tuberculosis Lung Disease (PTLD) क्षयरोग पूर्णपणे बरा झाल्यानंतरही काही रुग्णांमध्ये फुफ्फुसांचे कायमस्वरूपी नुकसान राहू शकते. Post-TB Fibrosis, Bronchiectasis, Chronic Airflow Obstruction, Pleural Thickening आणि Pulmonary Hypertension यांसारख्या समस्या काही रुग्णांमध्ये आढळतात. डॉ. राजेंद्र टी. ननावरे यांच्या मते, “TB Cure is not always the end of respiratory suffering.” उपचारानंतरही लक्षणे असलेल्या रुग्णांचे Pulmonary Function Assessment, आवश्यक Imaging आणि Pulmonary Rehabilitation करणे महत्त्वाचे आहे. 11. Maharashtra & Mumbai – स्थानिक आरोग्याची आव्हाने मुंबईसारख्या महानगरात दाट लोकवस्ती, गर्दीची निवासस्थाने, वाहतूक प्रदूषण, बांधकाम धूळ आणि व्यवसायजन्य संपर्क यामुळे श्वसनविकारांचा धोका वाढू शकतो. मुंबई महानगरपालिकेच्या २०२५ च्या TB नोंदणीनुसार, नोंदवलेल्या रुग्णांमध्ये सुमारे ४० टक्के Extrapulmonary TB, ६ टक्के Paediatric TB आणि ८ टक्के Drug-Resistant TB होते. डॉ. राजेंद्र टी. ननावरे यांच्या मते, मुंबईमध्ये TB नियंत्रणाबरोबर COPD, Asthma, ILD, Lung Cancer आणि Occupational Lung Diseases यांच्यासाठी Integrated Respiratory Health Services विकसित करणे गरजेचे आहे. 12. Prevention – फुफ्फुसांचे आरोग्य जपण्यासाठी आवश्यक उपाय – Tobacco-Free Life – तंबाखू व धूम्रपान पूर्णपणे टाळा. – Clean Air – घरातील व बाहेरील वायुप्रदूषण कमी करा. – Early Diagnosis – सतत खोकला किंवा धाप असल्यास तपासणी करा. – Vaccination – वय व जोखमीनुसार शिफारस केलेले लसीकरण घ्या. – Nutrition & Exercise – संतुलित आहार आणि नियमित शारीरिक हालचाल ठेवा. – Occupational Safety – कामाच्या ठिकाणी धूळ व रसायनांपासून संरक्षण करा. – Treatment Adherence – डॉक्टरांच्या सल्ल्यानुसार नियमित उपचार घ्या. डॉ. राजेंद्र टी. ननावरे यांच्या मते, “Prevention is Better Than Cure, but Early Diagnosis and Appropriate Treatment are Equally Important.” 13. My Message to Society – समाजासाठी माझा संदेश डॉ. राजेंद्र टी. ननावरे : “माझ्या प्रदीर्घ वैद्यकीय सेवेत मी क्षयरोग, औषधप्रतिरोधक क्षयरोग, COPD, Asthma, Bronchiectasis, ILD, Lung Cancer आणि अनेक गंभीर श्वसनविकारांनी ग्रस्त रुग्णांचे दुःख जवळून पाहिले आहे. माझ्यासाठी वैद्यकीय सेवा म्हणजे केवळ औषधोपचार नव्हे; तर रुग्णाला शारीरिक, मानसिक आणि सामाजिकदृष्ट्या पुन्हा सक्षम करणे होय. आजही नवीन वैद्यकीय ज्ञान, संशोधन आणि आधुनिक उपचारपद्धती आत्मसात करण्याची माझी जिज्ञासा कायम आहे. कारण प्रत्येक नवीन ज्ञानाचा उपयोग एखाद्या रुग्णाचे जीवन सुधारण्यासाठी होऊ शकतो. माझा विश्वास आहे की Healthy Lungs, Clean Environment and Accessible Healthcare यांच्या माध्यमातूनच निरोगी समाज निर्माण होऊ शकतो. जोपर्यंत माझा श्वास सुरू आहे, तोपर्यंत रुग्णसेवा, वैद्यकीय शिक्षण, संशोधन आणि जनजागृती यासाठी माझे प्रयत्न सुरू राहतील.” Conclusion – प्रत्येक श्वासासाठी एकत्र येऊया! Healthy Lungs – Healthy Environment – Healthy Nation. निरोगी फुफ्फुसे हा प्रत्येक नागरिकाचा अधिकार आहे. श्वसनविकारांचे लवकर निदान, योग्य उपचार, प्रदूषण नियंत्रण, तंबाखूमुक्त जीवनशैली आणि सर्वांना परवडणारी आरोग्यसेवा यांद्वारे निरोगी भारताचे स्वप्न साकार होऊ शकते. डॉ. राजेंद्र टी. ननावरे यांचे आवाहन: “Protect Your Lungs Today, Preserve Your Breath for Tomorrow.” “आज फुफ्फुसांचे रक्षण करा, उद्याचा प्रत्येक श्वास सुरक्षित करा!” — Dr. Rajendra T. Nanavare Senior Pulmonologist & Chest Physician Tuberculosis, Respiratory & Lung Health Specialist Mumbai, Maharashtra, India Evidence note: International statistics refer to WHO data for 2023–2024, published in 2025–2026. Mumbai TB figures refer to 2025 notifications reported in March 2026. These are not final 2026 disease counts.

Latest Articles

🫁 WORLD COPD DAY 2026 BEYOND THE SMOKE: COPD, AIR POLLUTION & THE FIGHT FOR EVERY BREATH -18 November 2026 | Wednesday

जागतिक लसीकरण दिन विशेष – १० नोव्हेंबर २०२६

HEALTHY LUNGS, HEALTHY LIFE! 📰 Proud to Share | In Today’s Navrashtra Plus, Mumbai – 28th October 2026